Wydanie 2/2002

Epidemiologia starczego zwyrodnienia plamki

Bartłomiej J. Kałużny

Klinika Okulistyczna Akademii Medycznej w Bydgoszczy Kierownik: prof. dr hab. med. Józef Kałużny



Epidemiologia to nauka badająca przyczyny, rozwój i szerzenie się chorób występujących w zbiorowiskach ludzkich (9). Dane epidemiologiczne dotyczące starczego zwyrodnienia plamki mają szczególne znaczenie, ponieważ na całym świecie stanowi ono najważniejszą przyczynę ślepoty u osób po 65. roku życia (15,19,25). Należy także pamiętać, że w krajach rozwiniętych przeciętna długość życia, zarówno kobiet, jak i mężczyzn, zwiększa się (starzenie się społeczeństwa), a więc rośnie liczba osób potencjalnie i realnie dotkniętych tą chorobą.
Mimo to liczba populacyjnych badań epidemiologicznych opartych na dużych grupach (ponad 1000 osób) jest niewielka. Większość z nich została przeprowadzona w Stanach Zjednoczonych: Framingham (11), NHANES I (13), Beaver Dam Eye Study (17), NHANES III (18), Barbados Eye Study Group (23); dwa w Australii: Blue Mountains Eye Study (21), Victoria Study (26); oraz po jednym w Europie: Rotterdam Study (28); i Azji: Hisayama Study (22). Podstawowe informacje dotyczące wymienionych programów badawczych zostały zawarte w tabeli I.
Wśród badań, w których liczebność nie przekraczała 1000, należy wymienić przeprowadzone w Chesapeake i Colorado San Luis Valley w USA (3,4), Melton Mowbray w Anglii (5), Turku i Oulu w Finlandii (6,7), Eastern Region of Iceland w Islandii (10), Gisbourne w Nowej Zelandii (20), Copenhagen w Danii (27) oraz badania przeprowadzone przez Wu w Chinach (29).
Drugi rodzaj badań nad epidemiologią starczego zwyrodnienia to kliniczne badania kontrolowane. Najważniejsze z nich to opublikowane przez Blumenkranza (1), Hyman (8) oraz The Eye Disease Case-Control Study Group (24).
W obecnym opracowaniu analizie zostaną poddane przede wszystkim wyniki uzyskane w badaniach populacyjnych opartych na dużych grupach, gdyż mają one największą wartość naukową.
Kolejno po sobie zostaną przedstawione dwa najważniejsze mierniki częstości występowania chorób:
-    chorobowość - określająca liczbę epizodów choroby, które występują w danej populacji w określonej chwili lub okresie, niezależnie od tego, czy są to przypadki świeże, czy zadawnione,
-    zachorowalność - określająca liczbę świeżych epizodów choroby, które wystąpiły w danej populacji w określonym przedziale czasowym (9).
Należy podkreślić, że wszystkie przedstawione w tej pracy wskaźniki nie dotyczą całej populacji, lecz tylko części objętej danym programem badawczym, czyli w większości przypadków osób powyżej 50. roku życia.

Chorobowość
Wskaźniki chorobowości na starcze zwyrodnienie plamki, uzyskane w poszczególnych badaniach opartych na dużych populacjach, wykazują znaczne różnice. Dla rasy białej zakres wartości wynosi od 5,5% (NHANES I) do 20,9% (Beaver Dam Eye Study), dla rasy czarnej od 7,0% (NHANES I) do 24,1% (Barbados), dla rasy żółtej 12,7% (Hisayama Study).
W większości badań oceniana jest również chorobowość na późną postać starczego zwyrodnienia plamki. Postać późna definiowana jest jako obecność zmian wysiękowych lub zaniku geograficznego (17,21,22,28). Zakres wartości tego wskaźnika wynosi od 0,5% (NHANES III) do 1,9% (Blue Mountains Eye Study) dla rasy białej, od 0,4% (NHANES III) do 0,6% (Barbados) dla rasy czarnej oraz 0,87% (Hisayama Study) dla rasy żółtej.
Istnieje kilka przyczyn, które mogą tłumaczyć tak znaczną rozbieżność uzyskanych wyników. Po pierwsze, badane populacje różnią się od siebie nie tylko czynnikami socjodemograficznymi, genetycznymi, ale co najważniejsze, również wiekiem. Przykładem mogą tu być dwa badania o podobnej metodyce: Beaver Dam Eye Study i Rotterdam Study. W pierwszym średni wiek osoby poddanej badaniu wynosił 61,7 lat, a w drugim - 68,9 lat. Drugim czynnikiem, który może mieć tu znaczenie, są inne definicje starczego zwyrodnienia plamki w poszczególnych programach badawczych. Również metody oceny i klasyfikacji zmian zwyrodnieniowych nie były jednakowe.
W celu uzyskania porównywalnych wyników w końcu lat osiemdziesiątych rozpoczęto trzy duże populacyjne programy oceniające epidemiologię starczego zwyrodnienia plamki u rasy białej, oparte na jednakowej metodyce (Beaver Dam Eye Study, Blue Mountains Eye Study, Rotterdam Study). We wszystkich wyżej wymienionych badaniach do oceny dna oka wykorzystywano zdjęcia fotograficzne klasyfikowane według skali WARMGS (Wisconsin Age-Related Maculopathy Grading System) (16). Wydaje się, że uzyskane w tych badaniach wskaźniki chorobowości po uwzględnieniu przedziałów wiekowych powinny być do siebie zbliżone. Jednak wyniki uzyskane w poszczególnych programach różnią się znacznie (ryc. 1).
Dane dotyczące późnej postaci nie wykazują tak znacznych różnic w zależności od miejsca, gdzie przeprowadzono badania (ryc. 2).
Wyniki uzyskane w mniejszych badaniach populacyjnych oraz w klinicznych badaniach kontrolowanych, po uwzględnieniu wieku badanych populacji, są zbliżone do tych, które zostały przedstawione powyżej (1,3-8,10,20,24,27,29).
W Europie tylko jeden raz, w latach 1990-1993 w Rotterdamie, przeprowadzono populacyjne badania na dużej grupie, oceniające rozpowszechnienie starczego zwyrodnienia plamki. Najważniejsze dane uzyskane w tym badaniu zawiera tabela II.
Uzyskano wyniki zbliżone do rezultatów innych badań populacyjnych, a w szczególności do przeprowadzonych w Blue Mountains.

Zachorowalność
Tylko pojedyncze badania epidemiologiczne obejmowały ocenę zachorowalności (2,14). Najdokładniej wyżej wspomniany problem został zbadany w Beaver Dam (14). W badaniach tych, podobnie jak w większości programów badawczych dotyczących starczego zwyrodnienia plamki, określano 5-letni wskaźnik zachorowalności. Uzyskane wyniki przedstawia rycina 3.
Wyraźnie widać wzrostową tendencję zachorowalności wraz z wiekiem. Stwierdzono, że u osób powyżej 75. roku życia prawdopodobieństwo rozwoju starczego zwyrodnienia plamki w okresie pięcioletnim jest sześciokrotnie wyższe niż u osób między 43. a 54. rokiem życia. Innym ciekawym wnioskiem płynącym z tych badań jest możliwość cofania się zmian na dnie oka. W 10 do 33% przypadków (w zależności od średnicy zmian) stwierdzono znikanie druz i w 6% zmian barwnikowych w okresie 5-letnim. Jednocześnie w 25% oczu, w których zachodziły wyżej wymienione objawy, dochodziło do rozwoju zmian o cięższym charakterze.
W ubiegłym roku opublikowano wyniki badań nad zachorowalnością przeprowadzone w Rotterdamie. W przypadku osób powyżej 55. roku życia 2-letnia zachorowalność na postać późną starczego zwyrodnienia plamki wynosiła 0,2%, a w przypadku osób powyżej 85. roku życia - 1,8% (12).
Podsumowanie
Oceniając wyniki przeprowadzonych do tej pory badań populacyjnych, głównie tych, które oparto na dużych grupach, można stwierdzić, że:
1.    W badanych populacjach, w zależności od programu badawczego, wskaźnik chorobowości dla rasy białej zawierał się w przedziale od 5,5% do 20,9%, a dla postaci późnej od 0,5% do 1,9%.
2.    Chorobowość wzrasta z wiekiem. W grupie osób między 55. a 64. rokiem życia wynosi od 2,8% do 14,4% (postać późna od 0,2% do 0,6%), między 65. a 74. rokiem życia od 8,1% do 19,4% (postać późna od 0,7% do 1,4%), między 75. a 84. rokiem życia od 18,1% do 36,8% (postać późna od 3,7% do 7,1%), a powyżej 85. roku życia od 26,6% do 46,5% (postać późna od 11% do 18,5%).
3.    Pięcioletnia zachorowalność również rośnie z wiekiem. Dla osób między 43. a 54. rokiem życia wynosiła 3,6% (postać późna 0%), między 55. a 64. rokiem życia 5,7% (postać późna 0,2%), między 65. a 74. rokiem życia 17,6% (postać późna 1,8%), powyżej 75. roku życia 23,3% (postać późna 3,9%).
4.    W Polsce w roku 2000 mieszkało prawie 14 milionów osób w wieku przekraczającym 45 lat. Na podstawie wyżej przedstawionych danych liczbę osób dotkniętych starczym zwyrodnieniem plamki w Polsce można szacować na 1250 tys., a chorych na postać późną na 250 tys.

PIŚMIENNICTWO: 1. Blumenkranz M. S., Russel S. R., Robey M. G., Kott-Blumenkranz R., Penneys N.: Risk factors in age-related maculopathy complicated by choroidal neovascularization. Ophthalmology 1986; 96: 552-558. 2. Bressler N. M. et al.: Five-year incidence and disappearance of drusen and retinal pigment epithelial abnormalities. Arch. Ophthalmol. 1995; 113: 301-308. 3. Bressler N. M. et al.: The grading and prevalence of macular degeneration in Chesapeake Bay waterman. Arch. Ophthalmol. 1989; 107: 847-852. 4. Cruickshanks K. J. et al.: The prevalence of age-related maculopathy by geographic region and ethnicity: the Colorado-Wisconsin study of age-related maculopathy. Arch. Ophthalmol. 1997; 115: 242-250. 5. Gibson J. M., Rosenthal A. R., and Lavery J.: A study of the prevalence of eye disease in the elderly in an English community. Trans. Ophthalmol. Soc. UK 1985; 104: 196-203. 6. Hakkinen L.: Vision in the elderly and its use in the social environment. Scand. J. Soc. Med. 1984; 35 (suppl.): 5-60. 7. Hirvela H. et al.: Risk factors of age-related maculopathy in a population 70 years of age or older. Ophthalmology 1996; 103: 871-877. 8. Hyman L. G., Lilienfeld A. M., Ferris F. L., Fine S. L.: Senile macular degeneration: a case control study. Am. J. Epidemiol. 1983; 118: 231-227. 9. Jędrychowski W.: Epidemiologia. PZWL, Warszawa 1986. 10. Jonasson F. and Thordarson K.: Prevalence of ocular disease and blindness in a rural area in the eastern region of Iceland during 1980 through 1984. Acta Ophthalmol. 1987; 182 (suppl.): 40-43. 11. Kahn H. A. et al.: The Framingham Eye Study. 1. Outline and major prevalence findings. Am. J. Epidemiol. 1977; 106: 17-32. 12. Klaver C. C., Assink J. J., Leeuween R., Wolfs R. C., Vingerling J. R., Stijnen T., Hofman A., Jong P. T.: Incidence and progression rates of age-related maculopathy: the Rotterdam Study. Invest. Ophthalmol. Vis. Sci. 2001; 42: 2237-2241. 13. Klein B. E. K., Klein R.: Cataracts and macular degeneration in older Americans. Arch. Ophthalmol. 1982; 100: 571-573. 14. Klein R. et al.: The five-year incidence and progression of age-related maculopathy: the Beaver Dam Eye Study. Ophthalmology 1997; 104: 7-12. 15. Klein R. et al.: The relationship of age-related maculopathy, cataract, and glaucoma to visual acuity. Invest. Ophthalmol. Vis. Sci. 1995; 36: 182-191. 16. Klein R., Davis M. D., Magli Y. L., et al.: The Wisconsin age-related maculopathy grading system. Ophthalmology 1991; 98: 1128-1134. 17. Klein R., Klein B. E. K., Linton K. L. P.: Prevalence of age-related maculopathy: the Beaver Dam Eye Study. Ophthalmology 1992; 99: 933-943. 18. Klein R., Rowland M. L., Harris M. I.: Racial/ ethnic differences in age-related maculopathy: third National Health and Nutrition Survey. Ophthalmology 1995; 102: 371-381. 19. Leibowitz H. M. et al.: The Framingham Eye Study monograph: an ophthalmological and epidemiological study of cataract, glaucoma, diabetic retinopathy, macular degeneration, and visual acuity in a general population of 2631 adults, 1973-1975. Surv. Ophthalmol. 1980; 24 (suppl.): 335-610. 20. Martinez G. S. et al.: Prevalence of ocular disease in a population study of subjects 65 old and older. Am. J. Ophthalmol. 1982; 94: 181-189. 21. Mitchell P. et al.: The prevalence of age-related maculopathy in Australia: the Blue Mountains Eye Study. Ophthalmology 1995; 102: 1450-1460. 22. Oshima Y. et al.: Prevalence of age related maculopathy in a representative Japanese population: the Hisayama study. Br. J. Ophthalmol. 2001; 85: 1153-1157. 23. Schachat A. P. et al.: Features of age-related macular degeneration in a black population: the Barbados Eye Study Group. Arch. Ophthalmol. 1995; 113: 728-735. 24. The Eye Disease Case-Control Study Group: Risk factor analysis for neovascular age-related macular degeneration. Arch. Ophthalmol. 1995; 110: 1701-1708. 25. Tielsch J. A.: Vision problems in the US: a report on blindness and vision impairment in adults aged 40 and older. Prevent Blindness America. Schaumburg, ILL 1994. 26. VanNewkirk M. R., Nanjan M. B., Wang J. J., Mitchell P., Taylor H. R., McCarty C. A.: The prevenalce of age-related maculopathy: the visual impairment project. Ophthalmology 2000; 107: 1593-1600. 27. Vinding T.: Age-related macular degeneration: macular changes, prevalence, and sex ratio: an epidemiological study of 1000 aged individuals. Acta Ophthalmol. 1989; 67: 609-616. 28. Vingerling J. R. et al.: The prevalence of age-related maculopathy in the Rotterdam Study. Ophthalmology 1995; 102: 205-210. 29. Wu L. H.: Study of aging macular degeneration in China. Jpn. J. Ophthalmol. 1987; 31: 349-367.

powrót

REDAKCJA NIE UDZIELA PORAD MEDYCZNYCH I NIE POŚREDNICZY W KONSULTACJACH PACJENTÓW Z LEKARZAMI