Wydanie 3/2011
str. 12

Zespół oka biurowego u dzieci i młodzieży

Office Eye Syndrome in Children and Teenagers

Janusz Czajkowski

II Katedra Ginekologii i Położnictwa Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Kierownik: prof. dr hab. n. med. Grzegorz Krasomski
Specjalistyczny Gabinet Okulistyczny „Oculo-Med” w Łodzi
Kierownik: prof. dr hab. n. med. Janusz Czajkowski

Summary: The author presents problem concerning ocular ailments occurring in more numerous number of people working in the office in the front of computer monitors in air-conditioned, not ventilated rooms of the majority of companies.
That phenomenon frequency is influenced by various factors both environmental, but also associated with work performed, psychical load and ocular organ disturbances.
It is currently known, that approximately 81% of individuals working more than 2 hours in front of the computer monitor have visual discomfort symptoms. It’s mostly caused by rare blinking (less than 12 times per minute). Beside, eyes are open wider, which leads to quicker tear film evaporation and corneal dryness.
Prophylaxis is recommended, which consists mostly in hazardous factors elimination and individually selected preservatives-free moisturizing eye drops use, which supplement tears deficiency, moisturizing cornea and conjunctiva and also washing-away all debris attached to the ocular surface.

Słowa kluczowe: długotrwała praca przy monitorze komputera, dolegliwości i zmiany w narządzie wzroku, higiena wzroku.

Keywords: long work in front of the computer monitor, ailments and changes in the visual organ, visual hygiene.


W dzisiejszych czasach komputer stał się nieodłącznym i niezbędnym elementem naszego życia (1). Z jego dobrodziejstwa korzystają dzieci, młodzież, osoby starsze, których rozwój cywilizacji skłonił do oswajania się z tą nowoczesną techniką. Komputer przydatny jest przede wszystkim jako narzędzie pracy i edukacji, środek komunikowania się i obiegu informacji oraz swego rodzaju niezwykle popularna zabawka (gry komputerowe, rzeczywistość wirtualna). Dziś do komputera zasiadają nierzadko już kilkuletnie dzieci.
Możliwości codziennego wykorzystania tego urządzenia zostały wzbogacone dzięki bardzo dużej dostępności Internetu. Jest to niezwykle istotny postęp i ułatwienie, ale częste i długie korzystanie z tego dobrodziejstwa niesie ze sobą różnie nasilone skutki uboczne.
Na początku lat 90. ubiegłego stulecia objawy suchego oka występujące u pracowników biur wyodrębniono pod nazwą zespołu oka biurowego – ZOB (ang. Computer Vision Syndrome). Określeniem tym obejmuje się oczne dolegliwości występujące u coraz liczniejszej grupy pracowników zatrudnionych przy monitorach stacjonarnych komputerów, w klimatyzowanych, nieprzewietrzanych, źle oświetlanych pomieszczeniach biurowych (1).
Obecnie chorych z ZSO dzieli się na dwie grupy:
1. pacjentów, u których przyczyną stanu chorobowego jest niedobór wodnej składowej łez (ang. ATD – Aqueous Tear Deficiency) – obniżona produkcja łez,
2. pacjentów, u których występuje nadmierne parowanie łez (z powodu dysfunkcji gruczołów Meiboma, zbyt rzadkiego mrugania, zapalenia brzegów powiek lub zaburzeń przylegania powiek do gałki ocznej) (2).
Zespół oka biurowego zaliczany jest do drugiej grupy. Gdy wystąpi ZOB, powstają zaburzenia powierzchni gałki ocznej i związane z tym objawy dyskomfortu wzrokowego. Nie występuje on jako schorzenie izolowane, ale często łączy się ze zmianami ogólnoustrojowymi, w układach mięśniowo-szkieletowym (np. bólami kręgosłupa na odcinku szyjnym
i/ lub lędźwiowym, zespołem cieśni nadgarstka) (3), krążenia, a nawet zmianami w psychice (1,3-5). Są to objawy „zespołu przeciążeniowego” (Repetitive Strain Injury – RSI).
W związku z tym baczną uwagę należy zwrócić na różne czynniki, które mogą być szkodliwe nie tylko dla naszego wzroku. Podzielono je na trzy grupy.
I. Szkodliwe czynniki zdrowotne:
1. stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych (1);
2. zaburzenia hormonalne;
3. niedobór estrogenów i androgenów w okresie około- i pomenopauzalnym (zaburzają warstwę tłuszczową filmu łzowego);
4. przewlekłe podawanie leków, takich jak penicyliny, salicylany, sulfonamidy i kortykosteroidy;
5. przyjmowanie leków psychotropowych;
6. czynne lub przebyte choroby oczu;
7. długotrwałe podawanie do worka spojówkowego beta-
-blo­kerów, epinefryny, środków miejscowo znieczu­lających;
8. przewlekłe doustne stosowanie diuretyków i leków
przeciwhistaminowych (antyalergicznych), ponieważ mogą zaburzać film łzowy.
II. Szkodliwe czynniki środowiskowe:
1. długotrwała (powyżej 2 godz. bez przerwy) praca, szczególnie przy katodowym monitorze komputerowym (migocącym), emitującym promieniowanie elektromagnetyczne od 1 kHz do 1 GHz (tzw. elektrosmog) (6) oraz pole elektrostatyczne o natężeniu 60-800 V/ min (7), które wywołuje „wiatr elektryczny”. Warto też zwrócić uwagę na potencjał elektrostatyczny, przyciąga on do ekranu nie tylko kurz, ale i ujemne jony tlenu. Pole elektromagnetyczne i pole promieniowania X są słabe, ponieważ już w odległości 5 cm od ekranu ich natężenie praktycznie spada do zera (7,8). Dlatego poziom emisji ww. czynników jest powszechnie uznawany za bezpieczny dla zdrowia człowieka (7-9). Nie potwierdziły się również początkowe doniesienia, że praca przy monitorze ekranowym może powodować zaćmę, jaskrę, makulopatię i zapalenie tęczówki (7,10,11);
2. długotrwała praca przy monitorze, wymagająca dużej koncentracji i stałego przenoszenia wzroku z monitora na tekst leżący na biurku;
3. złe oświetlenie pomieszczenia (np. świetlówkami) (12,13);
4. klimatyzacja lub centralne ogrzewanie pomieszczenia (Office Eye Syndrome) (14,15);
5. niewietrzenie tego pomieszczenia (4);
6. niewłaściwa wilgotność powietrza (4,14);
7. rzadkie przerwy w pracy i ćwicznia relaksujące;
8. obecność dymu papierosowego (teraz już rzadziej).
III. Inne szkodliwe czynniki oprócz pracy przy komputerze:
1. długotrwałe prowadzenie samochodu, szczególnie w nocy i w złych warunkach pogodowych, z włączoną klimatyzacją (16);
2. krótkowzroczność;
3. wiatr, słońce, zimne powietrze (2,15);
4. kilkugodzinne oglądanie telewizji, wielogodzinne czytanie lub pisanie (2).
Są to dodatkowe czynniki, które potęgują ZOB występujący u osób pracujących przez cały dzień przy monitorach komputerowych.
Zjawisko to dotyczy około 81% osób (17) pracujących przy monitorze komputera dłużej niż 2 godz. i charakteryzuje się rzadszym mruganiem (poniżej 12 razy na minutę, wobec prawidłowego 16-20 razy) (1,3,4), jak również szerokim otwieraniem oczu. Czynniki ww. doprowadzają do szybszego odparowywania łez, przede wszystkim z rogówki, co łącznie ze zmianą napięcia akomodacji (3,10,18,19) oraz innymi zaburzeniami powoduje:
• zmęczenie oczu (3,19);
• zamglenie obrazu i zaburzenia ostrości wzroku do dali (2,3);
• rzekomą krótkowzroczność, do której może dojść u dzie­ci i młodzieży z powodu skurczu akomodacji (3,7,10,18);
• trudności w zogniskowaniu obrazu;
• uczucie obecności ciała obcego pod powiekami (2,4,18);
• suchość i pieczenie oczu oraz przekrwienie spojówek, a nawet ich zapalenie (1-4). Może je wywoływać toksyczny kurz (4), który przylepia się do ekranów (szczególnie monitorów starego typu), ale również do twarzy i oczu. Jest on jednym z najgroźniejszych alergenów, a spowodowane nim podrażnienie oczu jest szczególnie niebezpieczne;
• nadwrażliwość na światło;
• osłabienie czucia barw (tzw. efekt Mc Collougha) (20);
• predyspozycje do wcześniejszego wystąpienia starczowzroczności (3);
• bóle oczu i głowy (3,21);
• obciążenie psychiczne i przewlekły stres (18,21);
Są to objawy osobniczo zmienne i zależne od naszych predyspozycji i możliwości kompensacyjnych, ale zawsze ostrzegają przed nadciągającym niebezpieczeństwem dla narządu wzroku.
Wszystkim użytkownikom komputerów, a szczególnie pracującym przez wiele godzin, zaleca się przede wszystkim profilaktykę:
1. dokładne badanie okulistyczne (1,6,10,18) (obuoczna OW>0,8, refrakcja, akomodacja, barwy, badanie przedmiotowe) przed przyjęciem do pracy i okresowo co 3-5 lat (6);
2. odpowiednią korekcję okularową, zalecane są soczewki okularowe przeciwodblaskowe, a niewskazane przyciemnione, ponieważ zmniejszają kontrast (1,5,6). Pracodawca ma obowiązek refundacji kosztów, które pracownicy poniosą na zakup okularów korygujących wadę wzroku, jeżeli badanie okulistyczne wykaże potrzebę ich stosowania podczas pracy przy monitorze ekranowym (21);
3. stosowanie indywidualnie dobranych kropli do oczu bez konserwantów, które uzupełnią niedobory łez, nawilżą rogówkę i spojówkę oka, jak również spłuczą zanieczyszczenia przyklejające się do przedniej powierzchni rogówki (szczególnie wtedy, gdy rzadko się mruga) (1,3,4).
Kolejnym problemem jest właściwa organizacja miejsca pracy (w celu jego humanizacji) (18,19,21,22), czyli dbanie o to, aby:
1. monitor pozbawiony był odblasków z ekranu (aby nie tworzył efektu lustra) (3), umieszczony był na wprost użytkownika – górna krawędź ekranu na poziomie linii spojrzenia lub 5 cm poniżej (3,21), we właściwej odległości od oczu (ok. 45-75 cm, według norm europejskich TCO’03) (3), klawiatura znajdowała się 20 cm niżej (4,6,10,18), a światło padało z lewej strony (13,23). Jest to „pierwotne pole pracy wzrokowej”, czyli przestrzeń ograniczona od góry i boków do 15 stopni, od dołu – do 30 stopni (3);
2. stolik miał regulowaną wysokość od 65 do 125 cm ponad poziom podłogi wg standardu TCO’04. Wysokość ta wystarcza osobom o wzroście od 151 do 192 cm, ale nie uwzględnia dzieci o niższym wzroście. Szerokość blatu stolika nie powinna być mniejsza niż 120 cm (24);
3. podczas operowania myszką ręka była podparta w nadgarstku (21);
4. fotel dla pracownika miał oparcie dla odcinka lędźwiowego kręgosłupa i możliwość regulacji wysokości i nachylenia, a także był wyposażony w podłokietniki. Kąt między udem a podudziem powinien być większy niż 90 stopni. Ramiona muszą tworzyć kąt prosty z przedramionami. Stopy powinny być oparte o podłogę, w innym przypadku należy stosować podnóżek o kącie pochylenia od 0 do 15 stopni (szczególnie u dzieci) (3,24). Jest to bardzo istotne, ponieważ praca przy komputerze wymusza pozycję siedzącą, która uchodzi za najgorszą z możliwych pozycji ciała (wg 21);
5. optymalnym oświetleniem było światło dzienne (3,8, 18,25). Gdy jest to niemożliwe, stosujemy oświetlenie ogólne o natężeniu 300-700 lx. Blat stołu powinien być oświetlony światłem o natężeniu około 500 lx (3,12,23,26). W słoneczne dni należy regulować oświetlenie żaluzjami okiennymi (21);
6. kolor stosowanego pisma był czarny na jasnym, optymalnie kontrastującym tle. Zalecana czcionka to Times New Roman lub Arial o wielkości 12-14 punktów (3,4);
7. optymalna szybkość migotania wg TCO’03 wynosiła 85 Hz, a rozdzielczość 1024 x 768 pikseli (3,27-30);
8. w odniesieniu do monitora były zachowane odpowiednie normy maksymalnych wartości pól elektrycznych i magnetycznych wg TCO’99 lub MPR (3,27). Z badań CIOP (9) wynika, że poziom zmiennych pól magnetycznych na stanowiskach pracy z monitorami z lampą kineskopową CRT (Cathode Ray Tube) jest od 100 do 1000 razy mniejszy od wartości granicznych strefy zagrożenia, natomiast natężenie pól elektrycznych i magnetycznych wokół monitorów ciekłokrystalicznych (Liquid Crystal Display – LCD) jest jeszcze kilka do kilkanaście razy mniejsze;
9. pomieszczenia były często wietrzone (21,31);
10. pomieszczenia nie były przegrzewane (zalecana temperatura 20-24 stopnie w porze letniej i 20-22 stopnie w porze zimowej) (3,32);
11. względna wilgotność powietrza w pomieszczeniu wy­nosiła 65-70% (natężenie jonizacji powietrza zmniejsza się, gdy wzrasta wilgotność, a zwiększa, gdy wilgotność spada do wartości 35-40%) (3);
12. po przepracowaniu każdych 2 godzin obowiązkowo zro­bić 15-minutową przerwę – w pracy wzrokowej do bliży (7), wstać i przejść się albo wykonać ćwiczenia relaksujące, aby oczy odpoczęły, a układ kostno-mięśniowy rozluźnił się (3,24). Znacznie częściej do wskazówek tych powinny się stosować kobiety po 40. roku życia (7). Są również zalecenia, aby po 30-40 minutach pracy zrobić przerwę 5-minutową i udać się na spacer (33). Szczególnie należy przestrzegać tej zasady u dzieci (34). W przypadku dzieci czas spędzony przy monitorze komputera nie powinien przekraczać 1 godziny, a w przypadku młodzieży dwóch godzin (3). Można też stosować zasadę „20/20/20” (wg Anshela). Wskazuje ona, że co 20 min należy spojrzeć do dali na odległość ok. 6 m (20 stóp) przez co najmniej 20 sekund.

Uproszczoną formę 2 x 20 podają też inni autorzy (3);
13. czas pracy kobiet ciężarnych, przez cały okres ciąży, na stanowiskach związanych z obsługą komputera uległ skróceniu – wcześniej, w latach 1991-1994, postulat ten był kierowany do pracodawcy jako zalecenie (7,35), później wytyczne zostały doprecyzowane Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 10 września 1996 r. w sprawie wykazu prac zabronionych kobietom (Dz. U. z 1996 r., nr 114, poz. 545 ze zmianami), które zakazuje zatrudniania kobiet w ciąży na stanowiskach związanych z obsługą monitora ekranowego w czasie dłuższym niż 4 godziny na dobę. W 2003 r. umieszczono tę informację również w broszurze wydanej przez Instytut Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera w Łodzi (17).
Ponadto należy przypomnieć, że monitor wytwarza ciepło, co dodatkowo wysusza otaczające powietrze (36). Yaginuma i wsp. (37) stwierdzili przed laty u operatorów terminali komputerowych istotnie niższy niż w grupie odniesienia poziom wydzielania łez w czasie pracy.
ZOB u dzieci i młodzieży jest bardzo rzadko opisywany (14), a przecież sposób wykorzystania wolnego czasu przez starsze dzieci i młodzież z młodszych grup wiekowych uległ w ostatnich latach radykalnej zmianie (21). Zamiast poświęcać go na czynny wypoczynek, dzieci siedzą całymi godzinami, a nawet dniami przed monitorem komputera, zajmując się grami komputerowymi (14,21). Taki styl życia wpływa na zwiększenie liczby osób skarżących się na dolegliwości „oka biurowego” o grupę wiekową, w której do niedawna nie były one spotykane. Grupa ta jest coraz bardziej liczebna, co urasta do rangi problemu, a dolegliwości są uciążliwe i wywołują wyraźny dyskomfort wzrokowy. Zjawisko należy zatem stale monitorować i badać.
Przestrzeganie ww. zaleceń powinno zapewnić najlepszą stabilność filmu łzowego i jego optymalne działanie na oko.
Praca przy monitorze komputera zaliczana jest w Polsce do prac uciążliwych, ale nie została zakwalifikowana jako praca szkodliwa (4,5,17,21).
Pocieszające jest jednak to, że z każdym rokiem przybywa nowocześniejszych monitorów ciekłokrystalicznych i notebooków, a zmiany w narządzie wzroku najprawdopodobniej są objawami przejściowymi (10) i wywołuje je przede wszystkim zmęczenie oczu podczas długotrwałego wysiłku wzrokowego, a nie bezpośredni wpływ ekranu monitora. Jednak badania nad tym zagadnieniem trwają nadal, a oceny nadal są dosyć sprzeczne (6,10,38-40).
Należy również wspomnieć o bardzo istotnych dolegliwościach i objawach ogólnoustrojowych, które coraz częściej dołączają się do objawów ocznych. Zaliczyć do nich można (7,18,21):
1. nadpobudliwość, szczególnie u dzieci i młodzieży (21),
2. stres związany z wysiłkiem intelektualnym, potrzebą stałej koncentracji i skupieniem uwagi u osób dorosłych i w średnim wieku,
3. uporczywe bóle głowy (aż u 35% młodzieży pracującej przy monitorach komputerowych) (21),
4. zaburzenia snu,
5. bolesne napięcie mięśni okolicy barków, szyi, okolicy kręgosłupa (w dłuższej perspektywie prowadzące do jego zwyrodnienia), nadgarstków i dłoni. W ostatnich latach objawy te przybrały już postać epidemii,
6. pogorszenie krążenia krwi w dolnych partiach ciała,
7. zmiany w psychice, które z biegiem czasu wysuwają się na pierwsze miejsce, prowadząc do przewlekłego zmęczenia, a nawet wypalenia zawodowego u osób dorosłych (43% polskich pracowników) (41),
8. u dzieci i młodzieży stałe lub nadmierne obcowanie z komputerem może przybrać rodzaj uzależnienia od Internetu i wymaga wtedy zasięgnięcia porady psychologa (21) ze względu na:
a) narastające zjawisko izolacji wobec otoczenia, szczególnie młodych osób, niechęć wyjścia z domu,
b) pogrążanie się w świecie własnych myśli i ucieczkę we własny, wirtualny świat,
c) pojawianie się trudności lub wręcz niechęci do nawiązywania kontaktów bezpośrednich z drugą osobą, chyba że przez Internet na różnych forach komunikacji,
d) chęć spędzania wolnego czasu przy komputerze, zamiast przeznaczenia go na spacer czy rozmowę (21).
Jak z tego wynika, z czasem komputer staje się nie tylko narzędziem pracy, ale również najlepszym, niezastąpionym przyjacielem, bez którego nie potrafimy żyć i z którym spędzamy najwięcej czasu. Za jego pomocą przez Internet zawiera się nowe znajomości, robi zakupy, płaci rachunki, wzbogaca wiedzę, ale także odnawia się stare znajomości, wyrażając opinie, ujawnia tęsknoty.
Wnioski z tego nasuwają się same. Nieustanny rozwój nowych technologii daje człowiekowi coraz bardziej doskonałe narzedzia. Tego procesu nie da się powstrzymać i nie ma takiej potrzeby, ale należy pamiętać o tym, jak ważne są w życiu bezpośrednie kontakty międzyludzkie, które zwyczajnie trzeba pielęgnować. Natomiast organizm, a przede wszystkim narząd wzroku trzeba chronić przed zgubnymi skutkami nieumiejętnego korzystania ze sprzętu komputerowego i Internetu.

Piśmiennictwo:
1. Czajkowski J, Groblewska A: Zespół oka biurowego. Kontaktologia i Optyka Okulistyczna 2006, 2, 34-36.
2. Ambroziak AM, Szaflik J, Zaleska-Żmijewska A: Diagnostyka zespołu suchego oka w praktyce okulistycznej. Okulistyka 2005, 4, 18-25.
3. Mrugacz M, Szumiński M: Ergonomia pracy przy komputerze – spojrzenie okulisty. Klin Oczna 2009, 111, 246-248.
4. Langwińska-Wośko E, Gabrysiak-Wąsowska M, Szulborski K, Wójcik A: Komputer a narząd wzroku. Kontaktologia i Optyka Okulistyczna 2006, 1, 38-40.
5. Włodarczyk W: Obsługa monitora – praca szkodliwa czy uciążliwa. Bezpieczeństwo Pracy 1992, 4, 5-7.
6. Bockelmann WD: Optymalna korekcja okularowa na komputerowym stanowisku pracy. Klin Oczna 1995, 97, 95-97.
7. Niesłuchowska M: Wpływ pracy przy monitorach komputerowych na układ wzrokowy. Klin Oczna 1994, 96, 107-109
8. Mikołajczyk H: Opinia Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi w sprawie zagrożeń fizycznych w otoczeniu monitorów ekranowych. Inst Med Pracy, Łódź 1992.
9. Ergonomia na stanowiskach pracy z mikrokomputerami. CIOP, Warszawa 1990.
10. Futyma E, Prost ME: Ocena wybranych funkcji u osób pracujących z komputerami. Klin Oczna 2002, 104, 257-259.
11. Bergquist U, Scitech M: Video display terminals and health. Scand J Work Environ Health 1984, 10, Suppl 2, 1-87.
12. Marzec S: Dobór oświetlenia przy pracy z komputerem. Ochrona Pracy 1995, 9.
13. Świętochowski J: Wykorzystanie światła dziennego na stanowiskach pracy z monitorami ekranowymi. Ochrona Pracy – Atest 1993, 1, 12-14.
14. Lipiec E, Grałek M, Niwald A: Zespół suchego oka u dzieci i młodzieży. Kontaktologia i Optyka Okulistyczna 2004, 1, 26-30.
15. Matysik A, Wróblewska E, Gerkowicz M: Suche oko – różne aspekty problemu. Zastosowanie preparatów sztucznych łez. Magazyn Okulistyczny 2004, 2, 43-49.
16. Kałużny J, Kałużny M: Oftagel – podstawowe informacje o leku, możliwości zastosowania w praktyce. Kontaktologia i Optyka Okulistyczna 2003, 2, 59-62.
17. Paś-Wyroślak A, Wągrowska-Koski E, Nowakowska B, Jurowski P: Zespół suchego oka u operatorów monitorów ekranowych. Inst Med Pracy w Łodzi 2003.
18. Niżankowska H: Wpływ warunków pracy przy monitorach ekranowych na układ wzrokowy. Klin Oczna 1994, 96, 103-106.
19. Trusiewicz D, Niesłuchowska M, Makszewska-Chętnik Z:
Objawy zmęczenia wzroku po pracy z komputerem ekranowym. Klin Oczna 1995, 97, 343-345.
20. Styszyński A: Zmęczenie wzroku u osób pracujących przy komputerze. Opt Optom 1992, 3, 15-18.
21. Matusiak E: Komputer a wzrok. Praca magisterska, UM Łódź 2009.
22. Grzeszyk R: Organizacja stanowisk pracy z komputerami. Proergo, Warszawa 1992.
23. Wolska A: Wybór systemu oświetleniowego na stanowiskach z komputerami a cechy użytkowników. Bezpieczeństwo Pracy 2001, 7-8, 6-8, 38.
24. Sen A, Richardson S: A study of computer-related upper limb discomfort and computer vision syndrome. J Hum Ergol 2007, 36, 45-50.
25. Polska Norma PN 84/E-02033 najmniejsze dopuszczalne średnie natężenie oświetlenia w pomieszczeniach komputerów.
26. Pawlak A: Oświetlenie miejsc pracy we wnętrzach – nowa norma oświetleniowa. Bezpieczeństwo Pracy 2004, 10, 6-10.
27. MPR National Board for Measurements and Testing, Sweden Report MPR 1990. 8. Test Methods for Visual Display Units 1990.12.10 MPR 1990/10. Users Handbook for Evaluating Visual Display Units 1990.12.31.
28. TCO 99 Certification – TCO The Swedish Confederation of Professional Employees. Report No.1 Requirements and test methods for environmental labeling of displays (CRT). Report no. 2. Requirements and test methods for environmental labeling of displays (flat). Stockholm 20.07.1998.
29. TCO 95 Certification – TCO he Swedish Confederation of Professional Employees. Report no. 1 Third Edition. Requirements for environmental labelling of personal computers. Stockholm 5.03.1996. Report no. 2 Third Edition. Test methods for environmental labeling of personal computers. Stockholm 22.05.1996.
30. Gryz J, Karpowicz J: Źródła pól elektromagnetycznych – monitory ekranowe. Bezpieczeństwo Pracy 2002, 4.
31. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dn. 01 grudnia 1998 roku w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe. Dz. U. nr 148 poz. 973.
32. Anshel JR: Visual ergonomics in workplace AAOHN J. 2007, 55, 414-420.
33. Ankrum DR: Visual ergonomics in the office. Occup. Health Safety Waco 1999, 68, 64-70.
34. Straker L, Pollock C, Burgess-Limerick T: Towards evidence-based guidelines for wise use of computers by children. Int J Ind Ergonomics 2006, 36, 1045-1053.
35. Bolesławski S, Bugajska J, Bukowiecki M, Koradecka D, Pleban D, Podgórski D, Wild J: Zestaw materiałów o ergonomicznych i zdrowotnych aspektach pracy z monitorami ekranowymi. Centralny Instytut Ochrony Pracy. Warszawa 1991 i 1990, 13-121.
36. Grauter W, Marti B, Schlegel H: Praca przy monitorach ekranowych (IV). Bezpiecz Pracy 1988, 1, 26-30.
37. Yaginuma Y, Yamada H, Nagai H: Study of the relationship between lacrimation and blink in VDT work. Ergonomics 1990, 33, 799-809.
38. Hanne W, Brewitt H: Die Veränderungen der visual Funktion verursacht durch Video Display Terminals. Ophthalmologe 1994, 91, 107-112.
39. Nyman KG, Knave BG, Vass M: Work with video display terminals among office employees. IV. Refraction, accommodation, convergence and binocular vision. Scand J Work Environ Health 1985, 11, 483-487.
40. Peli E: The visual effects of head-mounted display (MMD) are not distinguishable from those of desk-top computer displays. Vision Res 1998, 38, 2053-2066.
41. Konarska M: Bezpieczeństwo Pracy 2007, 1.


powrót

REDAKCJA NIE UDZIELA PORAD MEDYCZNYCH I NIE POŚREDNICZY W KONSULTACJACH PACJENTÓW Z LEKARZAMI