Wydanie 3/2008

Pomoce optyczne – ich dobór i zastosowanie

Optical Aids – Their Selection and Use

Grażyna Machura

Centralna Przychodnia Rehabilitacyjno-Lecznicza Polskiego Związku Niewidomych w Warszawie
Kierownik: mgr Izabella Kloch

Summary: Vision rehabilitation, functional diagnosis, a vision physiotherapist – these are the ideas which are related to the visually impaired individuals.
What is the difference between the functional and the medical diagnosis, between the rehabilitation and the treatment?
In what cases of vision problems visual rehabilitation may be successfully used?
How to look for the most suitable visual aids?
I will try to show the answers for these and the other questions in my article.
I have been a vision physiotherapist for 22 years. I mainly work with the adults, the most often – with the acquired poor vision.

Keywords: vision rehabilitation, functional diagnosis, vision physiotherapist.


  Potrzeba stworzenia definicji zaburzenia widzenia i inwalidztwa wzroku stała się oczywista od chwili, gdy społeczeństwo podjęło odpowiedzialność za swych niepełnosprawnych obywateli. Łatwo jest zdefiniować całkowitą ślepotę, lecz w przypadku słabego widzenia trudno jest znaleźć zasadę odpowiednio klasyfikującą to zaburzenie. Głównie brane są pod uwagę ostrość widzenia i pole widzenia. Terminologia określająca osoby niepełnosprawne wzrokowo jest bogata adekwatnie do przyczyn, wskutek których nastąpiło uszkodzenie wzroku, czasu – czyli okresu życia w którym nastąpiło upośledzenie, oraz stopnia niedowidzenia – od słabego do zupełnej ślepoty (Majewski, 2004).
W Polsce, tak jak i wielu innych krajach Europy, funkcjonuje ustawowa definicja osoby niewidomej i słabowidzącej. Powszechnie obowiązują normy przyjęte przez Światową Organizację Zdrowia w 1980 r. Według tych norm: słabowzroczność obejmuje ostrość widzenia od 0,05 do 0,3. Słabo­wzroczność dzieli się na: umiarkowaną, dla ostrości poniżej 6/18, oraz znaczną – dla ostrości mniejszej niż 6/48, a większej niż 6/60. Chociaż określenie osoba słabowidząca jest pojęciem szerokim, w znaczeniu psychologicznym odnosi się do osoby, dla której wzrok – mimo znacznego uszkodzenia – pozostaje nadal głównym źródłem poznania rzeczywistości (np. w orientacji przestrzennej, rozpoznawaniu przedmiotów) (Majewski, 1983). Osoby te z powodzeniem funkcjonują społecznie i zawodowo. Oprócz szkieł korekcyjnych dodatkowo potrzebują pomocy optycznych. Często nie mogą wykonywać zawodów wymagających dobrego wzroku, ale w niektórych sytuacjach mogą się zachowywać jak osoby widzące.
Inną definicję przyjmują instytucje orzekające o niepełnosprawności wzrokowej dla celów rentowych i pozarentowych (tu podstawą orzekania o stopniu utraty wzroku są badania okulistyczne, w tym ostrość wzroku i pole widzenia):
o niepełnosprawności znacznej mówimy w przypadku osób z całkowitym uszkodzeniem wzroku lub praktyczną ślepotą obuoczną, kiedy ostrość wzroku nie przekracza 5% normalnej ostrości lub kiedy pole widzenia zawężone jest do około 20 stopni – widzenie lunetowe,
osoby z niepełnosprawnością umiarkowaną, to osoby, u których ostrość wzroku wynosi od 6% do 10% normalnej ostrości oraz osoby z zawężonym polem widzenia do około 30 stopni.
Pozostałe osoby z grupy inwalidów wzroku to osoby o lekkim stopniu uszkodzenia wzroku, u których ostrość wzroku w lepszym oku po korekcji szkłami nie przekracza 25% normalnej ostrości. Osoby te nie są prawnie uznane za niewidome.
Natomiast zgodnie z & 11 Statutu Polskiego Związku Niewidomych członkowie Związku dzielą się na: zwyczajnych, podopiecznych, nadzwyczajnych, wspierających i honorowych.
Członkiem zwyczajnym może być osoba fizyczna, która ze względu na stan wzroku została uznana przez właściwy zespół orzekający za niepełnosprawną w stopniu znacznym lub umiarkowanym bądź została uznana przez inny organ orzekający za niezdolną do pracy czy innej działalności w zakresie odpowiadającym niepełnosprawności w stopniu znacznym lub umiarkowanym.
Należy podkreślić, że stale wzrasta liczba osób słabowidzących i niedowidzących, a spada liczba całkowicie niewidomych, na co niewątpliwie wpłynął postęp w medycynie, wzrost znaczenia profilaktyki i wczesnej interwencji oraz ułatwiony i powszechny dostęp do specjalistycznej opieki medycznej.
Niezależnie od obowiązujących klasyfikacji stopni niepełnosprawności dla celów rehabilitacyjnych przyjmuje się następującą funkcjonalną definicję osoby słabowidzącej: jest to osoba, która pomimo używania okularów korekcyjnych ma trudności z wykonywaniem czynności wzrokowych, ale która może poprawić swoją zdolność wykonywania tych czynności poprzez wykorzystanie wzrokowych metod kompensacyjnych, pomocy ułatwiających widzenie i innych pomocy rehabilitacyjnych oraz poprzez dostosowanie środowiska fizycznego (1).
Funkcjonalna ocena widzenia u słabowidzących jest dokonywana przez specjalistów w celu ustalenia stopnia widzenia oraz stwierdzenia, jak te resztki widzenia pacjent wykorzystuje w życiu codziennym.
Ocena jest ukierunkowana na pewne potrzeby słabowidzącego: potrzebę zrozumienia funkcjonalnych następstw swojego schorzenia, potrzebę wyrażenia swojego stosunku do własnego inwalidztwa i odczuć z tym związanych oraz potrzebę znalezienia bardziej skutecznych metod posługiwania się wzrokiem podczas wykonywania codziennych czynności życiowych.
Ocena funkcjonalna ujawnia dodatkowe potrzeby pacjenta w dziedzinie rehabilitacji, np. opieki lekarskiej, terapii psychologicznej, zawodowej, szkolenia w zakresie orientacji i poruszania się, rehabilitacji z zakresu czynności dnia codziennego i inne. Warunkiem zaspokojenia tych potrzeb jest istnienie zespołu specjalistów – okulisty, rehabilitanta widzenia, psychologa, rehabilitanta orientacji przestrzennej i poruszania się, rehabilitanta czynności dnia codziennego i innych w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta.
Uwzględniając złożony charakter funkcjonowania wzrokowego i jego wpływ na funkcjonowanie człowieka w ogóle, określa się cele rehabilitacji słabowidzących.
Cel bezpośredni to poprawa sprawności w posługiwaniu się wzrokiem. Punktem wyjścia są tu możliwości pacjenta, nie zaś ograniczenia.
Cel ostateczny to pomoc w przezwyciężeniu upośledzenia, czyli przywrócenie tych ludzi społeczeństwu jako osób z defektem narządu wzroku, a nie jako upośledzonych w następstwie tego defektu.
W przeciwieństwie do badania rutynowego pomoc dla osób słabowidzących w swym idealnym kształcie powinna się rozpoczynać od funkcjonalnej oceny zachowania danej osoby w jej otoczeniu. Ocena funkcjonalna jest ważna, ponieważ pozwala lekarzowi i współpracującym z nim specjalistom zrozumieć zdolności i potrzeby w tym zakresie, w którym utrata widzenia może powodować zaburzenia funkcjonowania oraz zdecydować, jaki rodzaj pomocy optycznych może zaspokoić potrzeby pacjenta, jak również zadecydować o potrzebie kontaktu z innymi specjalistami działającymi na rzecz niepełnosprawnych wzrokowo.
Wydawałoby się, że najprościej można pomóc osobie słabowidzącej, proponując odpowiednią pomoc optyczną; jest to bardzo ważne, ale nie stanowi jedynego rozwiązania. Dlatego w tym miejscu omówię w skrócie tzw. pomoce nieoptyczne.
Do pomocy nieoptycznych ułatwiających widzenie osobom słabowidzącym zaliczamy przede wszystkim wszelkie urządzenia i przedmioty związane z:
oświetleniem, czyli np. lampy, latarki, rolety, ściemniacze światła, okulary przeciwsłoneczne ze specjalnymi filtrami,
powiększeniem obrazu bez użycia pomocy optycznych, tj. m.in. flamastry z odpowiednio grubą końcówką, papier z pogrubioną linią, książki z powiększonym drukiem, telefon z powiększonymi i kontrastowymi cyframi itd.,
odpowiednią postawą przy pracy, tj. specjalny pulpit do czytania o regulowanym stopniu nachylenia, deska z klipsem (stabilizuje czytany tekst), „ramka” do czytania (typoskop), czyli prostokąt ciemnego kartonu z wyciętą przestrzenią mieszczącą jeden wiersz tekstu lub kilka (ułatwia to odnajdywanie się w tekście i likwiduje ewentualne odblaski od papieru ),
wyróżnianiem elementów otoczenia w celu lepszego ich spostrzegania, np. kontrastowa taśma lub farba do ozna­czania krawędzi schodów, włączników światła, przycisków w różnych urządzeniach domowych.
Dobierając pomoce optyczne, należy wziąć pod uwagę różne czynniki. Oto niektóre z nich:
- diagnoza okulistyczna,
- funkcje wzroku,
- wiek,
- warunki społeczne i osobowość.
Rozpoznając te czynniki, ustalamy aktualne sprawności wzrokowe słabowidzącego bez pomocy optycznych, jego sprawność manualną, intelektualną, koordynację wzrokowo-ruchową, konkretne potrzeby dotyczące celu, w dążeniu do którego zostaną zastosowane pomoce optyczne. Określamy konkretne czynności, których wykonanie ma ułatwić pomoc optyczna.
Pomoce optyczne klasyfikuje się zwykle na dwie grupy:
przeznaczone do czytania (lupy, okulary lupowe, okulary pryzmatyczne, niektóre lunety ze skróconą ogniskową, okulary lornetowe do bliży i lunety z nakładkami do bliży),
przeznaczone do patrzenia na odległość (lunety, okulary lornetowe).
Typy przyrządów powiększających i ich rodzaje nie są znormalizowane, dlatego każdy rehabilitant wzroku na podstawie wiedzy optycznej, okulistycznej i doświadczenia wybiera te, które uważa za najlepsze. Bardzo istotne byłyby: zastosowanie różnorodnych pomocy optycznych uwzględniających indywidualne potrzeby osób słabowidzących oraz wiarygodność ich pochodzenia – wyprodukowane w profesjonalnych zakładach optycznych.
Realizując program rehabilitacyjny, często należy dokonywać specjalnych przystosowań pomocy do szczególnych potrzeb pacjenta. Jest bowiem oczywiste, że między stanem wzroku pacjenta a rodzajem wykonywanej przez niego pracy występują różnego rodzaju zależności.
Takie sytuacje są stałym wyzwaniem dla umiejętności dobierającego pomoce i jego wyobraźni.
Gdy stopień utraty widzenia jest umiarkowany – w zakresie 0,3-0,1 – możliwe jest znalezienie prostego i wygodnego rozwiązania. Często możliwe jest podtrzymywanie widzenia obuocznego dzięki kombinowanym szkłom wyrównawczym złożonym z części silnie dodatniej i ze szkła pryzmatycznego (+6, +8, +10, +12 D pryzmatycznych).
U osób słabowidzących z umiarkowanym uszkodzeniem czynności wzroku możliwe jest zastosowanie lup ręcznych czy zawieszonych, np. na okulary korekcyjne o małych mocach powiększających, które pozwalają na obuoczne widzenie i wykonywanie różnych czynności towarzyszących w codziennym życiu, także za pomocą obojga oczu – np. czytanie, pisanie czy majsterkowanie.
Dla inwalidów wzroku o umiarkowanym stopniu uszkodzenia stosowane są, zwłaszcza do oglądania TV czy wykorzystania w teatrze, kinie (czyli do dali), lornetki o słabej sile powiększenia mocowane w specjalistycznych oprawkach czy systemy optyczne składające się z dwóch równolegle ustawionych soczewek (binooculary) oraz pojedyncze lunety do wykorzystania też „w drodze”, tj. lunety ręczne (zawieszane na szyi) o małej mocy powiększającej – 4 razy, 6 razy.
Kiedy ostrość widzenia wynosi 0,1 i mniej, mamy do czynienia ze znacznym osłabieniem widzenia. Kiedyś osoby z taką dolegliwością uczono brajla i uważano za praktycznie niewidome. Dzisiaj, w dobie postępu w rozwoju technik optycznych, gdy pojawia się coraz więcej nowych możliwości, szczególnie ta grupa pacjentów czerpie radość ze zmian – to dla nich prawdziwa rewolucja.
Istnieją możliwości powiększenia do bliży od 3 razy do 30 razy – poprzez zastosowanie „zwykłych” lup, okularów lupowych czy też systemów optycznych, takich jak: okulary lornetowe z nasadką do bliży (do czytania jednoocznego), lunetka i nasadka do czytania czy lunetka ze skróconą ogniskową do średniego dystansu, np. używana podczas pracy z komputerem.
Duże moce powiększające wymagają czytania z bardzo bliska; lupa powiększająca 3 razy będzie zatem odległa od tekstu około 8 cm, natomiast powiększająca 20-krotnie – już tylko 1,30 cm do 2 cm. Z tym związana jest trudność z odpowiednim oświetleniem tekstu, również jej można zapobiec, stosując lupy ręczne z podświetleniem czy chociażby dodatkowe oświetlenie.
Ta grupa niepełnosprawnych także do dali znajdzie odpowiednie oprzyrządowanie, np.: okulary lornetowe, lunetowe czy pojedyncze, przenośne lunetki ręczne, które mogą przybliżać oglądane obiekty średnio od 4 razy do 10 razy.
Podczas rozpatrywania problemów osób z widzeniem poniżej 0,03 musimy pamiętać, że pomoce optyczne stanowią dla nich jedynie część programu rehabilitacji, który powinien zawierać również naukę orientacji przestrzennej i poruszania się oraz wykonywania czynności dnia codziennego. Dla tej grupy pacjentów, między 0,03 a 0,008, będą przydatne pomoce optyczne o dużych mocach, zarówno do bliży, jak i do dali. Ci pacjenci będą wymagali dłuższej i – jak wcześniej wspomniałam – wielokierunkowej rehabilitacji.
Jak wskazuje wieloletnie doświadczenie, ta grupa pacjentów często wymaga najpierw rehabilitacji z zakresu czynności dnia codziennego oraz orientacji przestrzennej, następnie – nauki samodzielnego poruszania się. Tego typu rehabilitację można uzyskać na turnusach rehabilitacyjnych czy też w ramach indywidualnych zajęć, bywa też, że wskazane są obie formy.
Przyszłość niewątpliwie będzie związana z coraz bardziej sprawnymi, wszechstronnymi i funkcjonalnymi pomocami elektronicznymi. Powiększalniki TV, powiększalniki komputerowe, lupy elektroniczne są znane na rynku polskim
(o tym poinformuję w osobnym rozdziale). Jednak z powodu wysokich kosztów dla wielu potrzebujących dostęp do nich jest utrudniony.
Problemy najczęściej zgłaszane przez osoby słabowidzące i sposoby ich rozwiązania
Czytanie (druk książkowy, gazetowy, ulotki do leków) – zalecenia:
odpowiednie oświetlenie, podstawka do książek o zmiennym nachyleniu, deska z klipsem stabilizująca tekst,
okulary pryzmatyczne, okulary lupowe, lupy na podstawce, z klipsem, ręczne, podświetlane,
okulary lornetowe dobrane indywidualnie z korekcją własną oraz nasadką do czytania jednoocznego,
lunetki ze skróconą ogniskową czy nasadką do czytania,
powiększalniki TV, komputerowe, lupy elektroniczne,
książki w wersji elektronicznej, nagrane.
Pisanie (wypełnianie druków, listy, notatki ) – zalecenia:
odpowiednie oświetlenie, podstawka o zmiennym nachy­leniu,
pisak z grubą końcówką i drukowane litery,
okulary pryzmatyczne, okulary lupowe, lupy z klipsem, ręczne o małym powiększeniu (szerokie pole widzenia), lupy na podstawce,
okulary lornetowe do bliży,
okulary lornetowe z nasadką do bliży (widzenie jednoocz­ne),
lunetki ze skróconą ogniskową zamontowane w specjalne oprawki,
powiększalniki TV, lupy elektroniczne,
typoskopy – ramki do podpisu,
odpowiednio przygotowane szablony (do konkretnych druków),
 
  papier z pogrubionym liniałem.
Samodzielne poruszanie się – zalecenia:
w wielu wypadkach wskazane jest korzystanie z białej laski,
monookulary (lokalizowanie obiektów, odczytywanie rozkładów jazdy, numerów autobusów),
okulary z filtrem podwyższające kontrast, chroniące przed światłowstrętem, olśnieniem,
wcześniejsze zapoznanie się z trasą (w domu praca z mapą, planem miasta – lupa, luneta z nasadką do bliży, powiększalnik TV).
Wykonywanie drobnych czynności gospodarczych (nalewanie, krojenie, szycie, obieranie warzyw) – zalecenia:
okulary pryzmatyczne,
lupy ręczne z dużym polem widzenia,
lupy podwieszane, na statywie (obie ręce wolne),
pomoce nieoptyczne (np. nawlekacze, czujniki do cieczy itd.).
Oglądanie TV – zalecenia:
okulary lornetowe do dali, binookulary,
monookulary,
okulary z filtrem (chroniące przed olśnieniem, pod­wyższające kontrast).
Niezbędnik adresowy
Orzecznictwo rentowe i pozarentowe:
– w celach pozarentowych (uzyskiwanie pomocy i ulg) – osoba ubiegająca się o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności składa wniosek w Powia­towym Zespole do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności,
– w celach rentowych – osoba ubiegająca się o rentę składa wniosek we właściwym terenowym inspektoracie lub oddziale ZUS, uzyskując orzeczenie lekarza orzecznika ZUS.

Biuro Zarządu Głównego PZN
ul. Konwiktorska 9, 00-216 Warszawa
tel. centrala: +22 831-22-71,
sekretariat: +22 831-33-83
e-mail: pzn@pzn.org.pl

Centralna Przychodnia Rehabilitacyjno-Lecznicza
ul. Karmelicka 26, 00-181 Warszawa
tel. /fax: 635-67-02, 635-67-33
e-mail: przychodniapzn@wp.pl

Okręgi PZN
1. Okręg Dolnośląski ul. Grunwaldzka 12 b
50-355 Wrocław
(+71) 321-32-02
e-mail: sekretariat@dolnyslask.pzn.org.pl
http://www.dolnyslask.pzn.org.pl

2. Okręg Kujawsko-Pomorski
ul. Powstańców Wielkopolskich 33
85-090 Bydgoszcz
(+52) 341-59-80, 341-32-81
fax: (+52) 341-32-81
e-mail: zopznbydgoszcz@wp.pl

3. Okręg Lubelski
ul. Wieniawska 13
20-071 Lublin
(+81) 441-53-25
fax: (+81) 441-53-26
e-mail: pzn.lublin@wp.pl

4. Okręg Lubuski
ul. Chrobrego 6
66-400 Gorzów Wielkopolski
(+95) 722-41-37
fax: (+95) 722-41-37
e-mail: pznlubuskie.org@interia.pl

5. Okręg Łódzki
ul. Więckowskiego 13
90-721 Łódź
(+42) 633-44-18, 632-74-51
fax: (+42) 630-65-05
e-mail: pzn.lodz@neostrada.pl

6. Okręg Małopolski
ul. Babińskiego 29 blok 23 / 3
30-393 Kraków
(+12) 262-53-59
fax: (+12) 262-53-14
e-mail: pzn@pzn.malopolska.pl
http://www.pzn.malopolska.pl

7. Okręg Mazowiecki
ul. Jasna 22
00-054 Warszawa
(+22) 827-21-30, 892-40-61, 692-76-81
fax: (+22) 828-86-01
e-mail: pznmaz@pzn-mazowsze.org.pl
http://www.pzn-mazowsze.org.pl

8. Okręg Opolski
ul. Kościuszki 25/1
45-063 Opole
(+77) 44-26-115
fax: (+77) 44-26-115
e-mail: pzn_opole@op.pl

9. Okręg Podkarpacki
Plac Dworcowy 2
35-201 Rzeszów
(+17) 862-23-28
fax: (+17) 852-47-38
e-mail: pznpodkarpacki@poczta.e-zet.pl
http://www.pzn.intertele.pl

10. Okręg Podlaski
ul. Biała 13/33
15-434 Białystok
(+85) 732-42-83
fax: (+85) 732-42-83
e-mail: pznbial@wp.pl

11. Okręg Pomorski
ul. Jesionowa 10
80-261 Gdańsk
(+58) 341-26-83
fax: (+58) 341-13-47
e-mail: okreg@pzn-pomorskie.org
http://www.pzn-pomorskie.org

12. Okręg Śląski
ul. Katowicka 77
41-500 Chorzów
(+32) 771-09-22, 241-37-37
Fax: (+32) 771-09-23
e-mail: biuro@pznslask.pol.pl
http://www.pzn.slask.pl

13. Okręg Świętokrzyski
ul. Czerwonego Krzyża 3
25-353 Kielce
(+41) 344-88-38
fax: (+41) 344-88-38
e-mail: pzn-kielce@o2.pl

14. Okręg Warmińsko-Mazurski
ul. Mickiewicza 17/3
10-508 Olsztyn
(+89) 527-54-30, 527-22-11
fax: (+89) 527-54-30
e-mail: pzn@go2.pl

15. Okręg Wielkopolski
al. Niepodległości 29
61-714 Poznań
(+61) 847-46-16, 847-46-17
fax: (+61) 847-46-16
e-mail: pznowlkp@interia.pl

16. Okręg Zachodniopomorski
ul. Marszałka Piłsudskiego 37
70-423 Szczecin
(+91) 433-83-38
fax: (+91) 433-83-38
e-mail: pznoz@o2.pl

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych
Al. Jana Pawła II 13
00-828 Warszawa
tel. 022 505-55-00

Asystent osoby niepełnosprawnej
Centrum Usług Socjalnych i Szkolenia Kadr Pomocy Społecznej „Ośrodek Nowolipie”
ul. Nowolipie 25b
01-002 Warszawa
tel./fax: (0-22) 887-33-20

Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji
ul. Dzielna 1
00-162 Warszawa
(0-22) 536-01-11, 635-13-30
e-mail: integracja@integracja.org
www.integracja.org

Piśmiennictwo
:
1. Corn AL: Ćwiczenie posługiwania się wzrokiem przez dzieci i dorosłych z uszkodzeniem wzroku. RE: view, Vol. XXI, No 1, 1989. Tłumaczenie A. Hamziuk (maszynopis).
Literatura pomocnicza:
1. Adamowicz-Hummel A: Wykorzystanie pomocy optycznych w orientacji przestrzennej i poruszaniu się. W: Orientacja przestrzenna w usamodzielnianiu osób niewidomych. Red. J. Kuczyńska-Kwapisz. Wydawnictwa APS, Warszawa 2001.
2. Bartkowska J: Widzenie w oku niemiarowym i słabowidzącym. Zeszyty Tyflologiczne 10, PZN, Warszawa 1993.
3. Berg V: Podstawowe zasady optyki i właściwości pomocy optycznych dla słabowidzących. Tłum. z Interdisciplinary Approach to Low Vision Rehabilitation. Ed. M. Beliveau i A. J. Smith, Chicago 1980. PZN 1987 (maszynopis).
4. Geruschat DR, Smith AJ: Orientacja i poruszanie się dla słabowidzących dzieci i dorosłych. W: Foundations of Low Vision: Clinical and Functional Perspectives, A. L. Corn, A. J. Koenig (red.), AFB Press, New York 1996.
5. Jakubowski S, Adamowicz-Hummel A: Wykorzystanie urządzeń technicznych w tworzeniu stanowisk pracy dla osób z dysfunkcją wzroku. W: Poradnik pracodawcy osób niewidomych i słabo widzących. Fundacja AWARE Europe, Warszawa 2000.
6. Watson G, Berg VR: Ćwiczenie umiejętności widzenia z bliskich odległości. Warszawa 1988. Tłum. z: Understanding Low Vision. Ed. R. Jose, AFB, New York 1983 (maszynopis).
7. Watson G: Umiejętności w zakresie posługiwania się pomocami optycznymi. Fragment art. Competencies and a Bibliography Addressing Students’ Use of Low Vision Devices,
w: Journal of Visual Impairment and Blindness 1989, 3, 83 (maszynopis).

 

 

powrót

REDAKCJA NIE UDZIELA PORAD MEDYCZNYCH I NIE POŚREDNICZY W KONSULTACJACH PACJENTÓW Z LEKARZAMI